Ennillodd un o wynebau cyfarwydd Pencader cynulleidfa cenedlaethol yn ddiweddar pan ymddangosodd a’r amser pennaf y teledu. Gwelwn Ruth Lewis yn aml o amgylch y pentref gyda ei chi Vincent, ond ym mis Mai ymaddangosodd ar BBC’s Antique Roadshow gyda item unigrhyw o hanes yn y teulu.

Mynychodd Ruth ymweliad tim y Roadshow yn y Gerddi Botaneg haf diwethaf gan fynd a chwpan bach arain wedi ei ysgythru a oedd wedi bod yn nwylo y teulu ers dros canrif. Gafaelodd y cwpan yn syth yn llygad Duncan Campbell, ond y stori tu cefn i’r cwpan sicrhaodd bydde yn ymddangos yn y darllediad a wyliwyd gan agos i 8 miliwn.

Disgrifiodd Ruth sut y cafodd y cwpan – sydd yn eiddo i’w mam Mary Thomason Bryndelyn – ei ddarganfod gan ei hen tadcu, Henry Morris, yn y ffosydd yn Ypres amser y rhyfel Byd Cyntaf. “Cafodd afael ynddo yn y ffos yn y mwd, felly ‘roedd yn frwnt ac arswydus yr olwg.” dywedodd Ruth wrth yr arbennigwr syfrydlon. “’Roedd wedi ei ddefnyddio fel cwpan i eillio tra yn y rhyfel.”

Aeth Ruth ymlaen i ddweud fel daeth y cwpan adref gan ei hen ddatcu a bron gorffen yn y bin spwriel. “Pan ddaeth adref ‘roedd mamgu yn clirio allan y bag pan ddaeth ar draws y cwpan a dywedodd ‘Beth yw hwn’ a dywedodd yntau ‘Fi ddim yn gwybod, tafla i ffwrdd, fi wedi bod yn ei ddefnyddio fel cwpan i eilio.’”

Beth bynnag doedd Mary, gwraig Henry, ddim mor siwr, eglurodd Ruth. Dywedodd hi “Fi yn meddwl mae cwpan arian yw” felly glanhaodd ef a phan ganwyd fy mam yn 1942 rhoddwyd y cwpan iddi fel anrheg bedydd. Mae yn dal gan fy mam adref yn y cwpwrdd tsieina.

‘Roedd Duncan yn amlwg wedi ei blesio gan siwrne y cwapn. “Diodlestr bach a all fod wedi ei wneud yn ond yn Ffrainc” eglurodd. “Felly, palodd eich hen dadcu hwn allan o’r mwd yn Ypres? Mwy na thebyg’roedd yn eiddo i Ffrancwr. ‘Roedd yn un o ffosydd y Ffrancwyr?”

Dywedodd Ruth wrtho fel ‘roedd y teulu wedi tybio mae cwpan gwarthol oedd, ond eglurodd Duncan fod cwpannau o’r math yma, yn Ffrainc , ym aml yn cael ei rhoi fel anrhegion bedydd. “Ar y blaen mae wedi ei ysgythru gydag enw, efallai y milwr o’r rhyfel cyntaf a gollodd ef, dywedodd wrth Ruth. “Felly mae wedi ei ailgylchu fel cwpan eillio, ac ail gylchu eto. Mae wedi ei ddefnyddio fel anrheg bedydd, yn ol i’r gwreiddiol.”

“Er yr hanes anhygoel i’r cwpan does dim angen i chi, yn anffodus, ei ysiwrio. Y gwir yw” dywedodd Duncan “does dim gwerth iddo, nid arian yw ond electroplatearian blat.”

Er hynny pwysleisiodd fod mwy nag un ffordd o werthiannu item. “Mae hwn yn esiampl gwych o hynafolyn, hen item nad yn angenrheidiol o werth ond yn werthfawr dros ben.”medddai. “Dyma’r hanes gorau am item fi wedi ei glywed ers amser maeth, mae yn eithaf teimladwy.

Dywedodd y Ruth balch “Bydd fy mam yn hapus dros ben.”